Luật Hộ tịch năm 2014 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2016, với nhiều chế định, quy định mới, nhất là những quy định về thủ tục và phân cấp trong công tác đăng ký và quản lý hộ tịch, làm cho công tác này gần gũi hơn với người dân,thực sự phục vụ tốt hơn các yêu cầu của người dân, đồng thời cũng giúp thực hiện hiệu quả hơn những yêu cầu của công tác quản lý nhà nước.
Thực hiện Kế hoạch triển khai thi hành Luật Hộ tịch ban hành kèm theo Quyết định số 59/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ; Quyết định số 1057/QĐ-BTP ban hành Kế hoạch tổ chức Hội nghị quán triệt, triển khai Luật Hộ tịch, theo đề nghị của Ban Tổ chức, UBND quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội xin trình bày tham luận “Những cơ hội và thách thức khi UBND quận tiếp nhận thẩm quyền đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài từ UBND thành phố”
1. Về công tác chuẩn bị triển khai thi hành Luật Hộ tịch tại quận Cầu Giấy
Quận Cầu Giấy đi vào hoạt động từ ngày 01/9/1997, có 7 phường (từ 3 xã và 4 thị trấn của huyện Từ Liêm) với diện tích 12,04km2. Qua quá trình điều chỉnh địa giới hành chính đã thành lập thêm 01 phường mới. Đến nay, tổng số đơn vị hành chính là 8 phường. Số dân khi mới thành lập là 99 nghìn người, hiện nay gần 260 nghìn người (tăng gấp 2,6 lần).
Đây là một quận mới của Thủ đô Hà Nội có tốc độ đô thị hóa cao với nhiều cụm dân cư mới được hình thành, có cơ cấu dân số trẻ, hạ tầng đô thị hiện đại, hệ thống giáo dục đào tạo tiên tiến, nên thu hút ngày càng nhiều dân cư tại các vùng miền đến lập nghiệp, lập cư làm ăn, trong đó có rất nhiều đối tượng là người nước ngoài, nhất là Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc… làm cho nhu cầu đăng ký hộ tịch nói chung cũng như hộ tịch có yếu tố nước ngoài nói riêng trong những năm gần đây tăng lên nhanh chóng.
Với nhận thức đúng về vị trí, vai trò quan trọng của công tác đăng ký, quản lý hộ tịch đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn quận, đặt trong sự tác động của việc hội nhập quốc tế toàn diện của đất nước, Quận ủy, UBND quận Cầu Giấy luôn quan tâm chỉ đạo, lãnh đạo và điều hành công tác hộ tịch một cách sâu sát, coi đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu trong công tác quản lý nhà nước ở địa phương.
Do vậy, ngay sau khi có văn bản chỉ đạo của Trung ương và của thành phố Hà Nội về triển khai thi hành Luật Hộ tịch năm 2014, UBND quận đã ban hành Kế hoạch số 108/KH-UBND ngày 12 tháng 5 năm 2015 về việc triển khai thi hành Luật Hộ tịch trên địa bàn quận, đồng thời chỉ đạo Phòng Tư pháp tham mưu xây dựng kế hoạch tổ chức tập huấn Luật Hộ tịch trong cho đối tượng là cán bộ tư pháp, cán bộ tiếp nhận và trả kết quả hồ sơ hành chính của quận và phường, ban chỉ huy công an quận và phường, cảnh sát khu vực, Hội Luật gia của quận, Tổ trưởng Tổ dân phố...
UBND quận cũng chỉ đạo phòng Tư pháp phối hợp với phòng Văn hóa- Thông tin biên soạn tài liệu tuyên truyền Luật Hộ tịch, đặc biệt chú trọng các điểm mới của Luật so với các quy định về hộ tịch trước đây, các quy định liên quan trực tiếp đến công tác hộ tịch thuộc thẩm quyền của quận để tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân với nhiều hình thích thích hợp.
UBND quận đã chỉ đạo phòng Tư pháp chủ động phối hợp với các ban, ngành liên quan tham mưu xây dựng quy trình giải quyết các thủ tục về hộ tịch, đặc biệt là quy trình giải quyết theo thẩm quyền mới được chuyển giao từ cấp tỉnh trong đó nêu rõ trách nhiệm của từng đơn vị, từng cá nhân nhằm đáp ứng được yêu cầu của Luật Hộ tịch.
Bên cạnh đó, UBND quận cũng đặc biệt quan tâm đến việc củng cố, kiện toàn đội ngũ cán bộ làm công tác hộ tịch trên địa bàn quận cả về số lượng và chất lượng. Đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp hộ tịch tại quận và phường hiện nay đều đạt các tiêu chuẩn chức danh theo quy định, có trình độ đại học trở lên. Hiện tại, Phòng Tư pháp quận được bố trí 01 cán bộ có trình độ cử nhân luật thực hiện nhiệm vụ theo dõi công tác hộ tịch, các phường trong quận đều được bố trí 01 cán bộ làm công tác hộ tịch. Trong những năm qua, đội ngũ cán bộ tư pháp hộ tịch luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ chuyên môn.
Tính đến thời điểm hiện nay, tổng số công chức Tư pháp hộ tịch trên địa bàn quận là 09 người ( 02 nam, 07 nữ) trong đó có 01 cán bộ làm công tác hộ tịch cấp quận, 8 cán bộ làm công tác hộ tịch /8 phường (trẻ nhất là 24 tuổi, cao nhất là 48 tuổi); 100% có trình độ đại học trở lên (trong đó có 01 người có trình độ thạc sỹ Luật); Có 09 cán bộ tư pháp đều đã làm công tác tư pháp hộ tịch từ 05 năm trở lên.Về cơ bản đội ngũ công chức làm công tác tư pháp hộ tịch đáp ứng tốt cho việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn.
Việc đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất cho công tác hộ tịch cũng đã được UBND quận quan tâm. Hiện phòng Tư pháp và cán bộ tư pháp các phường đều có đủ các phương tiện làm việc đáp ứng cho yêu cầu công tác như máy vi tính, tủ đựng hồ sơ, tài liệu, văn phòng phẩm thiết yếu, hệ thống sổ sách chuyên môn ...
2. Những cơ hội và thách thức của UBND Quận Cầu trong việc thực hiện Luật Hộ tịch
Luật Hộ tịch năm 2014 đã cải tiến mô hình quản lý và đăng ký hộ tịch theo hướng tập trung việc đăng ký hộ tịch vào 02 cấp là cấp xã và cấp huyện. Theo đó cấp huyện nhận chuyển giao thẩm quyền đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài từ UBND cấp tỉnh. Với sự quan tâm của Quận ủy, UBND quận Cầu Giấy và trên cơ sở năng lực của Phòng Tư pháp như đã trình bày trên, chúng tôi nhận thức được những cơ hội và thách thức sẽ đặt ra cho công tác hộ tịch trên địa bàn quận trong thời gian tới.
a) Những cơ hội – thuận lợi
Một là, về bản chất, việc chuyển giao thẩm quyền đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài là thực hiện một bước căn bản về cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hộ tịch, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, giúp người dân tiết kiệm thời gian và thuận lợi trong thực hiện các thủ tục. Đây là cơ hội để khẳng định tính phục vụ dân của cơ quan công quyền, bảo đảm quyền con người theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng, đã được ghi nhận tại Hiến pháp năm 2013. Nói cách khác, việc chuyển giao này đã mở ra một cơ hội quan trọng cho quận chúng tôi, đó là cơ hội phục vụ dân.
Hai là, về quản lý nhà nước, đây là cơ hội để UBND quận cũng như các phòng, ban chức năng thực hiện đầy đủ nhiệm vụ quản lý nhà nước trên địa bàn, nắm chắc một cách toàn diện công tác hộ tịch, đề ra và thực hiện quy trình mới trong công tác này, để từ đó thực hiện hiệu quả hơn sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn quận. Việc chuyển giao thẩm quyền đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài giúp cho công tác quản lý hộ tịch của quận từ sau ngày Luật hộ tịch có hiệu lực trở nên đồng bộ, toàn diện, cân đối, không bị chồng chéo về thẩm quyền, gắn trực tiếp với việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của địa phương.
Ba là, giúp mở ra cơ hội nâng cao năng lực cán bộ làm công tác hộ tịch. Yếu tố nước ngoài trong công tác này, đặt trong điều kiện hội nhập sâu rộng sẽ đặt ra nhiều yêu cầu mới, buộc cán bộ làm công tác này phải có năng lực, kỹ năng tương ứng, như phải có trình độ ngoại ngữ, khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, kỹ năng giao tiếp với người nước ngoài...
Bốn là, thực hiện thẩm quyền mới trong công tác hộ tịch giúp cho tăng cường được sự phối hợp ngành Tư pháp với các cơ quan liên quan, nhất là các cơ quan liên quan đến người nước ngoài từ quản lý nhà nước đến công chứng giấy tờ tài liệu, dịch thuật.
b) Những khó khăn – thách thức
Tuy nhiên, để nắm bắt và khai thác tốt các cơ hội nêu trên, đưa công tác hộ tịch đạt được hiệu quả thực sự theo đúng quy định của Luật Hộ tịch, bảo đảm quản lý nhà nước cho công tác này trên địa bản quận Cầu Giấy, chúng tôi cũng nhận thức rất rõ những thách thức đặt ra cho công tác này trong thời gian tới. Đó là:
Thứ nhất, về nhận thức, không chỉ trong công tác tư pháp mà trong các công tác quản lý nhà nước khác, mọi vấn đề có liên quan đến yếu tố nước ngoài lâu nay đều do cấp tỉnh giải quyết, vì thế trong nếp nhận thức, nhất là nhận thức của cấp xã phường, tâm lý e ngại vấn đề có yếu tố nước ngoài là một trở ngại không nhỏ, nhất là trong điều kiện các công việc khác không hỗ trợ được công tác này.
Thứ hai, sự đồng bộ chặt chẽ trong quá trình chuyển giao, tiếp nhận giữa cấp thành phố và quận. Hiện nay, thực sự chưa rõ nội dung của sự chuyển giao thẩm quyền là gồm những vấn đề gì. Tuy nhiên, ưu tiên hàng đầu là phải chuyển giao đồng bộ, đặc biệt là số liệu thống kê, tài liệu lưu trữ trực tiếp liên quan đến việc thực hiện thẩm quyền tiếp theo của cấp quận. Bên cạnh đó, việc chuyển giao quy trình, kinh nghiệm thực hiện công tác cũng rất quan trọng.
Thứ ba, khối lượng công việc phải đảm nhận trong bối cảnh biến động dân cư ngày càng có sự gia tăng yếu tố nước ngoài trên địa bàn. Như trên chúng tôi đã nêu, quận Cầu Giấy là một quận trẻ, kinh tế phát triển năng động, hạ tầng đô thị hiện đại, giáo dục đào tạo tiên tiến, các yếu tố này kéo theo biến động dân cư theo hướng trí thức hóa, hấp dẫn người nước ngoài lưu cư, làm cho yếu tố nước ngoài sẽ có sự gia tăng nhanh chóng. Đây là thách thức đang hiện hữu ngày một rõ trên địa bàn quận. Trong điều kiện hiện tại, để vượt qua thách thức này, chúng tôi xác định phải có nỗ lực rất lớn và đồng bộ từ lãnh đạo đến cán bộ, chuyên viên làm công tác tư pháp.
Thứ tư, điều kiện và năng lực của ngành tư pháp quận. Tuy đã được quan tâm đầu tư cả về số lượng lẫn chất lượng. Song, xét về tổng thể, năng lực của tư pháp quận Cầu Giấy, có thể từ đó suy ra năng lực hiện tại của đại đã số cấp quận, huyện trên cả nước, chỉ đủ bảo đảm tốt cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ như hiện tại. Việc tăng thêm yếu tố nước ngoài vào công vụ đòi hỏi phải có sự chuyển đổi về chất từ chuyên môn nghiệp vụ đến khả năng ngôn ngữ, giao tiếp; sự am hiểu không chỉ Luật Hộ tịch mà còn các luật khác liên quan như hộ tịch, công chứng, dân sự, lao động... và không chỉ dành cho cán bộ chuyên trách làm công tác đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài mà cả cho cán bộ, chuyên viên khác trong hỗ trợ, phối hợp giải quyết.
Thứ năm, về các điều kiện bổ trợ, phối hợp. Chúng ta biết rằng, để giải quyết việc đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài, cơ quan tư pháp cấp tỉnh được hỗ trợ đồng bộ từ các cơ quan chức năng liên quan (công an, ngoại vụ, công chứng, dịch thuật, sứ quán...) và đồng bộ với hệ thống các cơ quan giải quyết việc có liên quan đến nước ngoài. Nay, chỉ có công tác đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài chuyển giao xuống quận, vậy đương nhiên là sự đồng bộ trong hỗ trợ giải quyết ở cấp quận là không tương thích với các ngành liên quan cấp trên và với ngay cả các ngành ngang cấp trong quận. Đây là thách thức rất đáng kể vì nó là thách thức thuộc về cơ chế, thể chế.
Bên cạnh đó, yếu tố nước ngoài cũng đòi hỏi phải có thêm điều kiện vật chất, địa điểm làm việc, trang thiết bị phù hợp trong khi đó điều kiện của cấp quận huyện rất hạn chế, ngay cả đối với người dân trong nước vẫn còn có điểm chưa bảo đảm, tương xứng.
3. Đề xuất, kiến nghị
Nhằm vượt qua những thách thức nêu trên để nắm bắt những cơ hội thực hiện hiệu quả công tác quản lý hộ tịch nói chung cũng như công tác đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài, chúng tôi xin có một số kiến nghị, đề xuất như sau:
Thứ nhất là, phải khẩn trương hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn triển khai thực hiện Luật Hộ tịch, trong đó trọng tâm là Nghị định quy định chi tiết và Thông tư hướng dẫn. Điểm cốt lõi nhất của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật là phải quy định thật rõ quy trình thực hiện, cơ chế phối hợp trên cơ sở phân định rõ chức năng nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan liên quan trong giải quyết hộ tịch có yếu tố nước ngoài, bảo đảm việc thực thi nhiệm vụ này của cấp quận không phải thực hiện dưới dạng xin - cho trong quan hệ với cơ quan khác.
Thứ hai là, phải chuẩn bị và tổ chức công tác tuyên truyền, phổ biến Luật và các văn bản thi hành sâu rộng, thiết thực trong nhân dân, đặc biệt là trong các đối tượng trực tiếp liên quan với nhiều hình thức tuyên truyền phù hợp. Nên có hình thức phổ biến, tuyên truyền từ xa các quy định của pháp luật về hộ tịch thông qua các đại sứ quán, lãnh sự quán Việt Nam ở nước ngoài và trong các công việc có liên quan đến việc định cư, lưu cư của người nước ngoài tại Việt Nam.
Thứ ba là, cần tổ chức tập huấn thật chu đáo, đầy đủ về công tác này. Điều đó không chỉ giúp làm tốt công tác hộ tịch, mà còn giúp làm tốt công tác đối ngoại của Nhà nước. Do vậy, cần tổ chức nghiên cứu, biên soạn tài liệu và tổ chức tập huấn triển khai thực hiện luật với nhiều cấp độ khác nhau, từ toàn quốc cho đến cấp quận huyện. Nội dung trọng tâm của tập huấn là quán triệt đầy đủ nội dung các quy định của pháp luật về hộ tịch và các pháp luật liên quan; quy trình thực hiện các thủ tục; cơ chế phối hợp, trách nhiệm, nghĩa vụ của các cơ quan trong phối hợp giải quyết đăng ký hộ tịch liên quan đến yếu tố nước ngoài. Kết quả tập huấn phải bảo đảm tạo chuyển biến sâu sắc nhận thức từ trong cấp ủy, lãnh đạo chính quyền đến cán bộ, chuyên viên làm công tác hộ tịch, để chuyển thành hành động cụ thể, thiết thực, hiệu quả.
Thứ tư là, quan tâm đến công tác bố trí cán bộ có đủ năng lực, quan tâm đến công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cán bộ làm công tác hộ tịch có yếu tố nước ngoài; bố trí điều kiện làm việc, trang thiết bị cần thiết để thực hiện công tác này có hiệu quả; đồng thời có cơ chế, chính sách đặc thù giúp cho việc triển khai thực hiện công tác hộ tịch liên quan đến yếu tố nước ngoài ngang tầm với yêu cầu đối ngoại của đất nước trong tình hình hiện nay./.